Šta je D-dimer?
Šta je tromboza?
Tromboza je proces nastanka krvnog ugruška (tromba) u krvnim sudovima i dešava se ukoliko dođe do oštećenja krvnog suda ili tkiva. Tromb je konačni proizvod procesa koagulacije krvi u hemostazi. Hemostaza za cilj ima sprečavanje krvarenja i gubitka krvi, tako što će kroz kaskadu reakcija dovesti do formiranja fibrinskog ugruška.
Kada rana zaraste, fibrinski ugrušak više nema fiziološku ulogu, te dolazi do aktivizacije enzima koji ga razgrađuje na fibrinske fragmente (FDP) koji se u konačnici eliminišu iz organizma.
Klinički značaj D-dimera?
Još od 90-tih godina XX stoljeća kada je uvedeno njegovo određivanje, ovaj parametar postao je bitan i preporučljiv test za pacijente kod kojih postoji sumnja na prisustvo trombotičkih stanja.
D-dimer pokazuje veliku negativnu prediktivnu vrijednost, tj. pri vrijednosti rezultata u granicama referentne vrijednosti, možemo sa sigurunošću isključiti prisustvo tromboembolijskih stanja (poput duboke venske tromboze (DVT) i plućne embolije (PE)).
Iako negativan rezultat D-dimera isključuje trombolitičke epizode u organizmu, povišen rezultat ovog parametra može ukazivati na prisustvo tromboze, ali ne može isključiti i druga stanja koja mogu dovesti do porasta koncentracije ovog proteina u krvi. Najveći značaj D-dimera kao laboratorijsko-dijagnostičkog parametra je da se isključi prisustvo tromboembolijskih poremećaja. Određivanje D-dimera je koristan parametar ukoliko je potrebno dodatno pristupiti ispitivanju u dijagnostici različitih bolesti i stanja, koja dovode do hiperkoagulabilnosti– tendencije stvaranju trombova.
Kada će vam ljekar savjetovati da uradite D-dimer?
Postoji nekoliko faktora rizika i stanja koja su povezana sa neodgovarajućim formiranjem ugruška. Jedan od najučestalijih je duboka venska tromboza (DVT), koja predstavlja stvaranje tromba u dubokim venama u tijelu, a najčešće u nogama. Ukoliko osoba ima neke od simptoma DVT, doktor može tražiti određivanje D-dimera.
Najčešći simptomi duboke venske tromboze su:
- Bol u nozi
- Otok noge
- Crvenilo ili crvene linije na nogama
Iako krvni ugrušci dominantno nastaju u dubokim venama donjih ekstremiteta, mogu se stvarati i u drugim dijelovima tijela.
Kada se dio krvnog ugruška otkači iz bilo kog dijela organizma, on krvotokom može da stigne do plućne cirkulacije i da uzrokuje začepljenje plućne arterije i dovede do nastanka plućne embolije (PE).
Određivanje D-dimera je od velikog značaja ukoliko pacijent ima neki od navedenih simptoma plućne embolije:
- Otežano disanje
- Kašalj
- Iskašljavanje krvi
- Bol u grudima
- Ubrzan srčani rad
Određivanje ovog parametra, pored drugih laboratorijskih testova i kliničkih pretraga, može biti od velike pomoći pri postavljanju dijagnoze diseminovane intravaskularne koagulacije (DIK) – stanja kojeg karateriše prekomjerna aktivacija i potrošnja faktora koagulacije, što vodi ka formiranju velikog broja trombova po cijelom organizmu. Vrijednosti D-dimera su obično veoma visoke u DIK-u. Diseminovana intravaskularna koagulacija (DIK) je veoma složeno, nekad životno ugrožavajuće stanje jer dovodi do oštećenja mnogih organa i opasnosti od krvarenja itd.Kod DIK-a praćenje koncentracije D-dimera u određenim vremenskim intervalima, ključno je za uvid u tok terapije tj. progresivnost bolesti.
Doktor može zahtijevati da uradite analizu D-dimer ukoliko postoje neki od faktora rizika za tromboembolijska stanja, odnosno stvaranje tromba.
Koji su faktori rizika?
Neki od faktora rizika:
- Hirurška intervencija ili teška trauma
- Imobilizacija i hospitalizacija
- Korišćenje kontraceptivnih pilula i/ili supstitucione hormonske terapije
- Frakture (prelomi)
- Trudnoća
- Antifosfolipidni sindrom (stečena trombofilija)
- Nasljedni poremećaji koagulacije tj. trombofillije izazvane genetskom mutacijom određenih faktora puta koagulacije (poput faktor V Leiden mutacije)
- Venski tromboembolijski događaj (VTE)
- Prekomjerna težina (gojaznost)
- Pušenje (duhanski dim)
- Povišene vrijednosti D-dimera koje nisu VTE
Visoke koncentracije D-dimera se sreću i kod stanja koja nisu povezana sa nastankom tromboze u organizmu kao što su:
- Infekcija
- Bolesti jetre
- Neki tumori
- U trudnoći se porast D-dimera smatra normalnim fiziološkim procesom pa do porođaja vrijednosti D-dimera mogu da se uvećaju dva do četiri puta.
Vrijednosti ovog parametra mogu biti u porastu i sa godinama starosti, pa kod osoba starijih od 80 godina, povišenje vrijednosti ne mora nužno značiti da je bolest prisutna.
D-dimer – tumačenje dobijenih rezultata
Normalan, odnosno rezultat D-dimera ispod referentne vrijednosti (nivoi D-dimera ispod predodređene cut-off vrijednosti) govore u prilog tome da testirana osoba vjerovatno nema akutno stanje ili bolest koja dovodi do tromboembolijskih stanja i poremećaja.Povišen rezultat ili visoke vrijednosti D-dimera ukazuju na prisustvo produkata razgradnje fibrina u krvi, odnosno moguće stvaranje krvnog ugruška, ali ova vrijednost ne može dati informaciju o uzorku i mjestu nastanka tromba.U vezi sa gore pomenutim, zaključujemo da je D-dimer test velike senzitivnosti (tj.osetljivosti), ali niske specifičnosti – odnosno ne daje informaciju o lokaciji nastalog tromba i značajan je dodatni parametar u kliničkoj i laboratorijskoj dijagnostici. Iako je određivanje ovog parametra sve učestalije, jer se određivanje D-dimera sve više radi na odjeljenjima za hitne slučajeve- povezanost između uzroka nastanka povećanih vrijednosti, sa jedne strane i nivoa D-dimera i dijagnostičke vrijednosti sa druge strane, su nesigurne.
Iz tog razloga, jekar može zahtijevati da uradite dodatnu laboratorijsku dijagnostiku (poput sedimentacije eritrocita, fibrinogena, CRP…), kao i neke procedure imidžing metoda:
- Doppler ultrazvuk
- CT angiografiju
- Ventilaciono-perfuzioni (V/Q) skener
Najveća klinička vrijednost analize D-dimer jeste kao negativnog prediktora stanja venske tromboembolije. Većina ljekara se slaže oko toga da ovaj test može da se koristi za isključivanje dijagnoze VTE, ali ne i za potvrdu.
COVID-19 i određivanje D-dimera
Tokom svjetske epidemije COVID-19 virusom, potvrđeno je da određeni broj oboljelih pacijenata ima povišene vrijednosti D-dimera.
Smatra se da je glavni razlog tome aktivacija endotelnih ćelija koje oblažu krvne sudove pa dolazi do povećanje sklonosti ka formiranju krvnih ugrušaka usljed povećane koncentracije D-dimera u cirkulaciji.
Endotelne ćelije su značajne za proces agregacije trombocita, učestvuju u migraciji leukocita i stvaranju fibrina.
Ova aktivacija je izraženija i češće se primjećuje kod osoba koje i inače imaju probleme sa krvnim sudovima, kao što su dijabetičari, ljudi koji boluju od hipertenzije ili nekih autoimunih oboljenja . Urađene naučne studije govore u prilog tome da postoji značajna veza između povećanih vrijednosti D-dimera u krvnoj plazmi sa težinom kliničke slike kod teže oboljelih slučaja COVID-19. Također, vrijednosti koje su preko pet puta veće odreferentnih, imaju veću prediktivnu vrijednost za loš ishod kod hospitalizovanih pacijenata
Šta bi još trebalo da znam o analizi D – dimer?
Osim što njegova vrijednost može biti povišena kod starijih pacijenata, kod nekih možemo dobiti i lažno pozitivne rezultate. Primjer su pacijenti koji imaju povećane vrijednosti reuma faktora (autoantitijela kod reumatoidnog artritisa), kao i određene paraproteinemije itd. Iz svih nabrojanih razloga i saznanja, ukoliko postoji neusaglašenost između dobijenog rezultata D-dimera i trenutne kliničke slike pacijenta, preporuka je uključivanje drugih dijagnostičkih procedura. Testiranje D-dimera nije dovoljno ispitano kod djece. Postoji više metoda određivanja D-dimera u laboratorijama i bolnicama. Samim tim, različite metode koriste različite mjerne jedinice i načine mjerenja, pa se iz tog razloga dobijene vrijednosti ne mogu ekstrapolirati i porediti, pa je važno da se kod praćenja toka bolesti određivanje ovog parametra uvijek vrši na istom mjestu tj.u istoj laboratoriji.
Analizu D-dimer možete uraditi u svim Laboratorijama Medicover Diagnostics.
